Posted August 8th 2016 at 10:26 am by
in Stories from the Field

Tikchiwat se pal kielnamiki pal muchi ipal Tamiktilis tik Kuxkatan

Pal kaj amatachia: Ini post weli tikita tik español wan ingles. Nusan kipia tilkwijkwil ka kichiwket tik 1932, ka ipanpa ne tamiktilis.

Creating Collective Memory of Genocide in El Salvador

Juliana Ama de Chile and Higinio Ama. Daughter and father. Photo by Victor Manuel Regalado. December 2006.

Keman naja ni kunet, nutatanoy Higinio Ama, nechmachtij muchi tamik semana. Technuztiwit – nusan numanujwan – ipanpa ne yulkwi, ne kwajkwawit, ken tatukat, nusan keman panu ratuj kikukuk pal ne tay panu katka pal tutechan. Ken kichiwat pal techmachtiat tik tutechan.

Nunan, Juliana Ama, kitajtanilia senpa nutatanoy ipanpa ne tay panuk tik 1932. Yaja kichiwki ma kipia tay kimatit muchi ne tuiknewan keman tajtakezat ipanpa. Nemaha pal uni xiwit, tutechan kipatak. Keman nutatanoy kinekik ina tay panuk tik 1932, susjsul uwij ipal. Nikelnamiki ka, tajtakeza nemi, yaja mumatij te yek ipal tejemet. Wan ixayu, nikelnamiki ka inatuya: “Ne ejército kinekik techmiktiat. Nikminaxki tik wey tujtunal, anka mezti. At, tamal wan istat nikwaj katka”.

Creating Collective Memory of Genocide in El Salvador

The author’s uncle, Jose Feliciano Ama, was an indigenous leader from Izalco region. Photo courtesy of Museo de la Palabra y la Imagen.

Tik 1932, nutatanoy kipiatuya 19 xiwit. Yaja ikman kuxkatanilis. Nusan ipilu ne tatuktia ne ikaman kuxkatanilis, wan yajika ne ejercito kinekik pal kimiktia.

Nuikniwan ikman nemitiwit tik America Central tik miak nestiwit achtu pal ajsit ne kastiyaj tukniwan. tik 1881, ne tatuktiani Kuxkatan kixtij ne tajtal tupal, wan uni tajtal mukwepket ipal ujuksé.

Tik 1930, Kuxkatan kipiatuya sujsul musumat: tesu kenha pal muchi, tukniwan pijpiyalzin, kipatat ne tatuktiani políticos, wan pal ne tumin, tik ne tal, pero ne tay muchaluj mas pal ne tukniwan ikman.

Ne 22 pal enero pal 1932, unpual majtakti kenha ka tatuktiani kuxkatan kizkijtiwit ne tutajtal, ne tukniwan ikman inaket ixpan ne tajtatuktianimet. Nuikniwan katka, ka yejemet takapilzinmet, kinekiket kixtiat uksé ne tajtal. Yejemet kisket tik ujti wan inaket: “tiknekit tutajtal.” Ne tatuktia kuxkatan maya kinmiktij miak pal 30.000 – 40.000 tukniwan ikman wan kixhiwket se fosa. Ne kaj tatuktia ne tukniwan ikman kinmiktijket, nusan nutatanoy tioj José Feliciano Ama, ne achtu kaj kikxajsi ne uksé tukniwan pal ne takutun tal Izalku. Ne ejercito kikelunik ixpan ne muchi ne tukniwan, axta pijpipil.

Creating Collective Memory of Genocide in El Salvador

Mass graves of El Salvador indigenous, 1932. Image courtesy of Museo de la Palabra y la Imagen.

Nusan ne tatuktia kuxkatan ina ka tesu ne tukniwan ikaman yek, yejemet comunistas. Tay panuk tik 1932 kipataj muchi tay tikixmatit ikman wan ne iyulkwi muchi ne tal, nusan ne tukniwan tik kuxkatan, tikpulujtiwit ne takutun tay ti tejemet.

Creating Collective Memory of Genocide in El Salvador

Jose Feliciano Ama, an indigenous leader from Izalco region, was hanged. Photo courtesy of Museo de la Palabra y la Imagen.

Yexpual majtakti, ne tay panu tik ne tukniwan kuxkatanilis teyuk kiajkawat ma inat wan te kilwiat datka ipanpa 1932. Se tay ina ka majmawit ne guerra pal 13 xiwit tik kuxkatan, ka tamik tik 1992. ujume, guerrilla wan ejército inkustuj tajtakezat ipanpa 1932 ika kipitinterés.

Ne tatuktia kuxkatan, ne ejército ne senpuzuat pal melaknaj inaket ka tamiket ne comunismo tik 1932. Tay panuk, ne guerrilla inaket ka pejket uni xiwit se wey intekiw pal muchi tukniwan musenwikat

Ujume senpusuwat, ne tatuktia kuxkatan wan ne guerrilla, tesu inak ka yek ken musenpuzuwat ne tukniwan ikman, kajme tesu kichiwket ne comunismo, tesu, su maya kinekit ne tajtal ikman ka inpal.

Tik 2000, keman yultuk nutatanoy, nunan pejki se ceremonia muchi ne xijxiwit pal ne tuikniwan katka mikiket. Pal makwil xiwit, tik 2000 axta 2004, yaja maya se chikitik ceremonia minaxtuk tik tuikniwan. Pero, senpa, nunan pejtituk kitajtani wan kitemua ne techtapalawi pal ne ujuksé instituciones pal kichiwa sejsé actos pal kinpalewia ne iyultakezat pal ne tamiktilis ka techpanut.

Tik 2005, sejsé musenpuzuat musenkwikat wan tay kichiwa nunan. Ne Museo pal Palabra wan ne Imagen (MUPI) kichiwki se kikezal yek pal ne yankwik proyecto, inatiwit “Enero 22, se tunal pal kielnamikit ne tamiktilis pal 1932”. MUPI kimakatuk ipalewi pal ini proyecto tik muchi ini xiwit panuk.

Pal tami, nemanha pal 73 xiwit, ne achtu pal kielnamikit tay techpanut muchi pal tamiktilis ka kichiwket tik Izalku. Ne takutun tal Izalku nemik tik ne tamiktilis tik 1932.

Creating Collective Memory of Genocide in El Salvador

Commemoration Flyer for the 84th anniversary. By Tito Chile Ama.

Keman tipejket ini proyecto pal kielnamikit, sejsé kaj kikxajsi pal ne tukniwan un sejsé tukniwan inaket ipanpa nunan wan nuikniwan ka tejemet ti guerrilleros, wan ka tejemet ti ne política chiltik. Techkwikat wan talwikat. Ne pal kielnamikit tikchiwtiwit melka techilwiat miak te yek, uni xijxiwit uwij nupal. Nimumati te yek pal techilwiat ne tukniwan, wan nikselia tay inat ka tesu tejkia. Tuikniwan, tesu tinatiwit datka. Nunan, Juliana Ama, inak tik izuntekun wan kichiwa, wan ne pal kielnamikit, pal muchi tukniwan welit inat muchi tay panutiwit tik 1932. Yaja techmukumuntia pal kichiwa.

Se tay naka yek pal ne tukniwan welit kixmatit tay panuk tik 1932 ken tamiktilis pal kichiwa se pal kielnamikit tik ne ustu wey, ka nemi tik Izalku intukay “El Llanito.” Techanchanej tik Izalku kimatit ka uni ustu nemi ijtik ne techan, pero katka pal pejki ne pal kielnamikit, te akaj tajtakeza tik ujti. Naja nina, ne achtu pal yejemet zaktuk inten ka majmawit ka senpa kiapiat pal tamiktilis wan ne tay panu nemanha uni. “El Llanito” nemi tik se ixku tik Izalku ka nusan kipia kal pala. Yaja tes tupal, ipal ne Tiupan Católica. Tik achtu, ini tiupan kipalewi ne proyecto, pal tami ini nawi xiwit, tikpatiwi se pal tesu panut yek pal yawit wan pal welit kichiwat né.

Melka tay techtalijtiwit pal nejnemi, ne proyecto pal kielnamikit tikchiwtiwit tik majtakti se xiwit senpa, wan “El Llanito” yaja ne kan tiyawit muchi ne tukniwan tik techanchanej ikman muchi ne xijxiwit. Tik 2012, ne institución pal Cultura pal ne Tatuktia kuxkatan kichiwket se amat pal kintajpiat ne tal. “El Llanito” nemi tik ne amat intujtukat pal patrimonio cultural pal Kuxkatan.

Ne proyecto pal kielnamikit muchiwa tik enero muchi xijxiwit, tikchiwat tik yey tunal. Nutatanoy yaja kaj kiselik wan nakak yultuk wan inak tay panuk tik ne pal kielnamikit. Ne tay tiwelit tinat ipanpa ne pal kielnamikit pal ini programa nusan tikchiwat pal ne ceremonias ikman, tay inat ne chujchuletket ka nakaket, wan ijkatuk ixpan pal ne MUPI. Wan panu ne xiwit, senpa chupi kaj nakaket yultuk wizet pal inat tay kielnamikiti.

Creating Collective Memory of Genocide in El Salvador
Mass Grave called “El Llanito,” Izalco, El Salvador. Photo by Tito Chile Ama. January 2016.

Ne proyecto kalwikatuk pal kielnamiki muchi ne tukniwan ipanpa ne tay panuk te yek. Ujuksé tejtechan ikman ka nemit inawak Izalku, ka kinpanut ken Izalku tik inchan, pejket kichiwat proyectos kenha pal kielnamikit. Ne tukniwan ikman ka nemit tik Kuxkatan kitat mas ne kaj mumachtiat inpanpa, kaj kinpalewiat ipanpa ne tayhinpal, kaj kitemuat kixmatilis, instituciones gubernamentales, wan tukniwan kaj yajket minaya pal Estados Unidos. Tay tinat tupal nemi más ijtik tik tuyulu tik Kuxkatan.

Creating Collective Memory of Genocide in El Salvador
80th anniversary of January 22, a commemoration of genocide, 1932 / The Mass grave called “El Llanito.” Photo by Tito Chile Ama. January 2012.

Tik 2013, melka, uksé musenpuzuat ka ijtik tejtechan ikman pewki tik se proyecto pal kielnamikit senkenha tik uksé lado, El Llanito. Melka tesu niweli nina, katchka kipia sejsé ka sijsiwatket kaj kinekit ne tukniwan pal proyecto original pal kielnamikit. Kipiat ume proyecto pal kielnamikit tik ne ustut pal muchi ki kutuntuk tutejtechan ikman tik sejsé aspectos. Ini techtapujtuk ma techwikakan ka ujuksé lado pal ne muchi tukniwan. peruj, su tesu senhnemit tutejtechan, ini ceremonias isatiwit iconciencia pal muchi tay panutiwit katka.

Ne 14 pal julio pal 2014, ne tay te keman nikchia ka panu. Ne Congreso pal Kuxkatan kipatak se tayhina pal ne constitución. Ne tayhina kixmati ne tukniwan ikaman.

Su kipia y te ne taixmatilis constitucional, tutejtechan ikman yaja nemi pal sejsenpa wan ne techan ka kineki kisa yek tik muchi tay kichiwat iwan.

Su tikitat ne xiwit pal tutekiw wan ne tay kitawawasujtiwit ne tatuktia kuxkatan, tuikniwan ikman welit kipewat más ipanpa ne tay munekit wan ipanpa ne tay panuk katka pal kikxajsi muchi tay kinekit kikxajsi.

Su tikitat, tik 2007, ne censo nacional pal Kuxkatan inak ka 0,2% pal ne 6,279,783 tik ne tal yejemet tukniwan ikman. Tinatiwit ka tesu uni tay inat. tik 2003, sejsé musenpuzuat, nusan sejsé gubernamental kinpalewiat tik se amat aka ina ka 10% wan ne 12% pal ne tal yejemet tukniwan ikman. Ini porcentaje tesu inatuk yek.

Mas ka, melka miak tukniwan kipit iyesyu ikman tik Kuxkatan, tutakezalis miki nemi. Ne chujchupika ka tesu pal tatuktia kuxkatan ka kisat an inat ka nemi chupi 200 tukniwan ikman kaj welit tajtakezat. Nunan wan sejsé musenpuzuat tekitijtiwit pal ne yulkwitiat ne tutakezalis, tamachtiat ne takapilzinmet. Tutejtechan yaja ne resiliente.

Uksé yek ka kisa pal ne proyecto pal kielnamikit ne tukniwan kuxkatanilis inat yek pal inat ne tay panut tik 1932: Tamiktilis tukniwan. katka, wan sejsé nusan axan, ne tukniwan inat “eventos”, “actos”, y “masacre”. Ini tajtakutun takezalis pal tesu inat tamiktilis tukniwan ka tesu yawi iwan tay nemit katka.

Wan tay kichiwat ne tukniwan ikman tik 1932, tajtamachtiani, kaj kitemuat ne taixmatilis wan tawawasujtianimet kilwijtiwit senpa ken “insurrección” o “rebelión”. Nunan Juliana Ama kipia se te kenha pal ina ipanpa tay panuk. Yaja tawawasua:

“Ne 22 pal enero de 1932, Tunojnoymet kizkijket inpal ne tayhinpal pal ixpanti. Keman sejsé kineki tami tutechan, welit tikizkiat tayhtupal. Nusan, te akaj weli yawi te iwan tik inchan; 1932 maya se wipta kinekit palewiat pal kipiat uksenpa tutajtal.”

Tik ini pal kielnamikit ka yajki nutatanoy, inak: “Jose Feliciano Ama se yek takat, taja xikmati uni.” Melka nutatanoy miktuk, nunan wan naja, wan ujukse, tikchiwat ipanpa ne xijxiwit pal kielnamikit tik ne Llanito.

Tay tiknekit tikchiwat, titekitit wan miak tukniwan tik El Salvador – tik ne tatuktia tik techan, ne tukniwan ikman tik techan, ne tiujtiupan, weytamachtiluyan, senpuzuat kaj tekitit tik Muchi tay techajkawtiwit – pal tikikxajsi ma welit kipiat muchi tik techan.

Pal kichiwat ne techan ikman muneki: ne yulkwitia tutakezalis, se tal kan tiwelit kielnamikit ipanpa tay techajkawtiwit ikman wan se museo, wan tikpiat ma mumachtikan ipanpa ne tay techajkawtiwit ikman. Timunekit tikchiwat se itechnawi legal pal tutechan, se inatiwit kia tik muchi tajtal, wan se plan pal tapalewia ipanpa ne tumin. Wan nina pal tikchiwakan se tema sensitive: ne tikizkwepa ne tal.

Post pal Tito Chile Ama, se arquitecto tik El Salvador nusan nemik tik Humphrey Fellow ka MIT Tamachtiluyan Arquitectura + planificación.

Carlos Enrique Cortez kipataj ini tawawasujtuk tik Nawat, se ikman takezalis tajtakeztuk pal ne kaj tawawasuj ini tawawasujtuk wan tik itechan. Nawat nemi tik ne intekiw pal kipalewia ma weya. Jorge Lemus Ph.D., se Linguista tik Weyhtamachtiluyan Don Bosco, yaja tekitituk wan kichiwki ne proyecto pal ne nawatakezalis katka 2003. Yaja wan Cortez, se nawatakeza pal Wizapan, Senzunat, El Salvador, sentekitit pal kipalewia ne nawatakeza.

Comments are closed.